Zofia Kossak-Szczucka całym swoim życiem przypominała o roli odwagi i moralności w czasach próby. Była osobą, która nieustannie walczyła o prawdę i w czasach mroku nie bała się stawić czoła największym wyzwaniom. Jej twórczość głęboko zakorzeniona w chrześcijańskich wartościach i patriotyzmie stała się trwałym elementem polskiej kultury. Zofia Kossak-Szczucka, to postać wielowymiarowa i niezapomniana, to jedna z najważniejszych polskich pisarek XX wieku, ale także bohaterka historii, która swoim życiem i działalnością zapisała się na kartach narodowej pamięci.
Życie pełne wyzwań i patriotyzmu
Zofia Kossak przyszła na świat 10 sierpnia 1889 roku w Kośminie na Lubelszczyźnie, w rodzinie o wybitnych tradycjach artystycznych i patriotycznych. Była córką Tadeusza Kossaka i Anny Kisielnickiej-Kossakowej, wnuczką malarza Juliusza Kossaka, bratanicą Wojciecha Kossaka oraz siostrą stryjeczną Magdaleny Samozwaniec, poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i malarza Jerzego Kossaka, co sprawiło, że od najmłodszych lat była otoczona atmosferą sztuki i literatury. Jej życie było nierozerwalnie związane z wielkimi wydarzeniami historycznymi, które kształtowały losy Polski.
Artystka i kronikarka historii
Mimo że dzieciństwo spędziła na Lubelszczyźnie i Wołyniu, jej artystyczne korzenie zaprowadziły ją do Warszawy, gdzie studiowała malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych. Kontynuowała naukę w genewskiej École des Beaux-Arts, jednak wybuch I wojny światowej przerwał jej artystyczne ambicje.
Zofia Kossak-Szczucka była pisarką, ale również matką i żoną. W 1915 roku wyszła za mąż za Stefana Szczuckiego i zamieszkała z nim na Wołyniu. Tam urodzila dwóch synów – Juliusza (ur. 1916) i Tadeusza (ur. 1917). W latach 1917–1919 przeżyła z rodziną okres krwawych wystąpień chłopskich oraz najazd bolszewicki. Doświadczenia wojenne znalazły swoje odzwierciedlenie w jej debiutanckiej książce Pożoga (1922), będącej poruszającym świadectwem wydarzeń na Wołyniu podczas rewolucji bolszewickiej. Książka, choć surowa w tonie, ukazywała ludzkie dramaty i niszczycielską siłę ideologii, które burzyły tradycyjny porządek społeczny.
Jej życie rodzinne, choć pełne szczęścia, naznaczone było tragediami. Po śmierci męża w 1923 roku przeprowadziła się wraz z dziećmi do majątku w miejscowości Górki Wielkie na Śląsku Cieszyńskim, gdzie powstały jej największe dzieła, w tym słynny cykl powieści historycznych o wyprawach krzyżowych: Krzyżowcy, Król trędowaty i Bez oręża, które przedstawiały epokę krucjat. W tych dziełach odmalowała pełne rozmachu obrazy średniowiecznego świata, skupiając się na duchowej walce między dobrem a złem. Jej zdolność do łączenia wielkich narracji historycznych z głębokim przesłaniem moralnym uczyniła ją jedną z najważniejszych polskich pisarek swoich czasów. Jej literacka twórczość zdobyła uznanie nie tylko w Polsce, ale i za granicą. Była patronką debiutu literackiego Gustawa Morcinka. W 1925 roku wyszła ponownie za maż za oficera Zygmunta Szatkowskiego. Rok później urodziła trzeciego syna Witolda, a w tym samym roku zmarł jej pierworodny syn Juliusz. W 1928 roku przyszła na świat córka Anna.
Wojna – czas próby i bohaterstwa
II wojna światowa była dla Zofii czasem wyjątkowej próby. Od początku konfliktu zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Współtworzyła Front Odrodzenia Polski oraz Radę Pomocy Żydom „Żegota”, która ratowała Żydów przed Zagładą. Mimo antyżydowskich tonów w niektórych wcześniejszych wypowiedziach, w czasie wojny Zofia Kossak-Szczucka wykazała się niezłomnym humanitaryzmem, uznając pomoc prześladowanym za swój moralny obowiązek. W odezwie pt. „Protest”, opublikowanej w 1942 roku, odważnie potępiła niemieckie zbrodnie wobec Żydów, stawiając sprawę etyki ponad narodowymi i religijnymi podziałami. Jej odwaga została później doceniona – w 1982 roku pośmiertnie odznaczono ją medalem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Zofia Kossak-Szczucka nie tylko ryzykowała własnym życiem, organizując pomoc, ale także osobiście przeżyła gehennę wojny. W 1943 w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz zginął jej drugi syn, Tadeusz Szczucki. Ona sama, aresztowana przez Niemców, trafiła do Auschwitz-Birkenau, a później na warszawski Pawiak, gdzie była skazana na śmierć. Dzięki interwencji polskiego podziemia udało się ją uwolnić.
Po wojnie – pisarka na wygnaniu
Po wojnie, z obawy przed represjami ze strony komunistycznych władz, Zofia Kossak-Szczucka wyemigrowała do Wielkiej Brytanii, gdzie przez 12 lat mieszkała w Kornwalii. Na obczyźnie kontynuowała działalność literacką, publikując między innymi „Przymierze”, powieść poświęconą Mojżeszowi i Staremu Testamentowi, oraz wspomnienia „Z otchłani”, będące przejmującym zapisem doświadczeń wojennych, przypominały o tragicznych losach Polaków i Żydów w czasie wojny i jej doświadczeń z Auschwitz. Książki pisarki, tłumaczone na język angielski, zdobyły popularność w USA, a powieść Bez oręża trafiła na listy bestsellerów. Jednak życie na emigracji nie było łatwe – była obiektem ataków politycznych i społecznych, co nie przeszkodziło jej zachować wierności swoim wartościom.
Powrót do kraju
W 1957 roku, po odwilży politycznej, wróciła do Polski. Choć jej twórczość była cenzurowana przez władze PRL, nadal pisała, utrzymując w swoich dziełach niezmiennie wysoki poziom artystyczny i moralny. Zofia Kossak-Szczucka została uhonorowana wieloma nagrodami i odznaczeniami, w tym Orderem Orła Białego w 2018 roku. Jej życie i twórczość to inspiracja dla pokoleń, przypomnienie o roli odwagi i moralności w czasach próby. Pamięć o niej jest wciąż żywa, a jej książki wciąż poruszają serca czytelników.
Osiem miesięcy przed śmiercią, Zofia Kossak-Szczucka uczestniczyła w uroczystościach w obozie w Oświęcimiu. Gdy przechodziła przez bramę z napisem „Arbeit macht frei”, zasłabła, a potem doznała ataku serca. Zmarła 9 kwietnia 1968 roku w Bielsku-Białej, pozostawiając po sobie ogromne dziedzictwo literackie i moralne.
Pisarka została pochowana w rodzinnym grobowcu obok ojca, Tadeusza Kossaka, i syna, Juliusza Szczuckiego na cmentarzu parafialnym w Górkach Wielkich, które przez wiele lat były jej ukochanym miejscem na ziemi. Dom w Górkach Wielkich, w którym mieszkała, dziś pełni funkcję muzeum, będącego żywym pomnikiem jej życia i twórczości.
Zofia Kossak-Szczucka zdobyła uznanie jako autorka powieści historycznych, w których łączyła literacką wrażliwość z dbałością o szczegóły historyczne. Jej książki poruszały zarówno tematy związane z polską historią, jak i uniwersalne zagadnienia moralne. Pozostawiła po sobie nie tylko bogatą spuściznę literacką, ale także przykład życia opartego na niezłomnych wartościach. Jej dzieła, pełne głębi duchowej i historycznego rozmachu, nadal cieszą się uznaniem czytelników.
Była osobą, która w trudnych czasach potrafiła znaleźć w sobie odwagę, by mówić prawdę, i która swoją twórczością przypominała, jak ważne są wiara, honor i solidarność międzyludzka.
Dziś Zofia Kossak-Szczucka jest symbolem polskiego ducha i niezłomności. Jej życie i dzieła inspirują kolejne pokolenia, przypominając o sile wartości i mocy literatury w kształtowaniu świata.
